Um listakosningar

Í umræðu um úrsögn nokkurra manna úr þingflokki Vinstri-Grænna hef ég ítrekað heyrt því haldið fram að til Alþingis kjósi menn flokka en ekki einstaklinga. Nú síðast var það svolítil klausa í Fréttablaðinu frá Davíð Þór Jónssyni en áður hefur Sverrir Jakobsson tjáð sig um sama mál á fjasbúknum.

Hið rétta er að Alþingi er kosið með listakosningu. Fram eru lagðir svokallaðir framboðslistar í hverju kjördæmi sem innihalda þá einstaklinga sem í framboði eru. Þegar kjósandi kýs er hann að kjósa einstaklingana á þeim lista sem hann merkir við.

Listakosning er málamiðlun gerð vegna þess að áður fyrr voru einstaklingskosningar meðal margra einstaklinga og enn fleiri kjósenda ekki framkvæmanlegar. Bæði réðu þar tæknilegar ástæður (fjöldi möguleika á kjörseðli, flókin talning) og eins voru stærðfræðilegar undirstöður kosningakerfa framan af ekki nógu traustar til að gera þær trúverðugar. Því var listakosningin fundin upp, þar sem fólk býður sig fram í smærri hópum og val kjósenda takmarkast við þá hópa.

Það er mikilvægt að athuga að listakosning er áfram fyrst og fremst einstaklingskosning: Frambjóðendur skipa sér í ákveðna röð á hverjum lista, og kjósandi velur þann lista þar sem hans eftirlætisframbjóðendur standa fremst.

Það er hverjum hópi einstaklinga sem er frjálst að bjóða fram lista til Alþingiskosninga að uppfylltum ákveðnum skilyrðum og þeir þurfa ekki að tilheyra neinum sérstökum samtökum öðrum (t.d. svokölluðum "stjórnmálaflokkum") til að gera það.

Nú er það svo að til eru á Íslandi stjórnmálaflokkar. Og þessir sömu flokkar bjóða gjarnan fram framboðslista til þingkosninga. Með því eru þeir að nýta sér það listaframboðskerfi sem boðið er upp á. Flokkarnir tefla fram ákveðnum einstaklingum á lista. Þeir senda þá svo gjarnan af stað með það veganesti að séu þeir kosnir eigi þeir að sýna flokknum hollustu (þótt slíkt stingi raunar í stúf við skýr fyrirmæli í stjórnarskrá.)

En ef kosinn frambjóðandi segir skilið við flokkinn þá er hann einungis að bregðast trausti flokksins, ekki kjósandans.

Kjósandi má vita að þegar hann kýs framboðslista, þá kýs hann ávalt einstaklinga, ekki eitthvert stjórnmálaafl sem kann að standa þar á bak við. Með öðrum orðum: Framboðslisti er listi einstaklinga, ekki óútfyllt ávísun á fólk inni í einhverju flokksmengi.

Oft hefur verið rætt um að leyfa einstaklingskosningar til alþingis. Það er í sjálfu sér ágætis hugmynd og verðug þess að um hana sé rætt, en við skulum ekki gleyma að við búum þegar við kerfi sem er hálfvegis á þá leið. Hugmyndin um að hér ríki einhvers konar stjórnmálaflokkakosningakerfi er runnið undan rifjum áðurnefndra flokka sem ásælast sín áhrif inni á þingi. Ekki trúa þeim áróðri.

Uppfærsla:

Sverrir hafði samband við mig og taldi rangt eftir sér haft. Þetta ritaði hann á Internetið: "Er ekki ákveðin þversögn í því að vera á móti „foringjaræði" en telja jafnframt að þingsæti sé eign fulltrúans sjálfs en ekki listans sem hann var kosinn af?" Þarna minnist Sverrir hvergi á "flokka" heldur "lista" og er það hérmeð fært til bókar.

Nánar um Expó

Þetta er nú meira moldviðrið út af einu bloggi sem maður setur upp.

Ég ætlaði þessa bloggfærslu vinum og vandamönnum sem hluta af ferðasögu okkar
hér í Sjanghæ og það var ekki ætlunin að valda neinum leiðindum.

Óprúttnir náungar hjá Pressunni tóku textann og gerðu að eigin frétt. Ég nenni ekki að elta ólar við þá.

Það hefur samt eitt og annað verið sagt, svo ég vil árétta eftirfarandi:
- Íslendingar í Íslendingafélaginu voru sérstaklega hvattir til að koma á Expó á Íslendingadaginn.
- Aldrei var talað um að skálinn yrði lokaður, aðeins að haldið yrði lokað samkvæmi klukkan 18 (staðsetning ekki nefnd) þar sem ekki væri unnt að bjóða okkur.
- Enginn var að sækjast eftir því að hitta forsetann. Við vorum einungis hlessa á því að á þjóðardegi íslands, degi sem við höfðum verið sérstaklega boðin velkomin á, væri Íslenski skálinn okkur og öllum öðrum venjulegum mönnum, lokaður.

Þetta er allt og sumt, og í raun kjarni málsins. Og eftir stendur að í fréttatilkynningu segir "athygli almennings, sýningarhaldara og kínverskra fjölmiðla [var] því sérstaklega á íslenska skálanum" en sá skáli var einmitt lokaður, a.m.k. "almenningi."

Stuðkveðjur frá Sjanghæ.

Mislukkaður þjóðardagur Íslands á Expó

Við fjölskyldan erum stödd í Sjanghæ um þessar mundir. Þar fer einmitt fram hin gríðarmikla heimssýning, Expó 2010.

Á vettvangi Íslendingafélagsins í sjanghæ höfðu Íslendingar viðriðnir Expó nýlega kynnt að 11. september væri sérstakur þjóðardagur Íslands á heimssýningunni. Við Íslendingar vorum sérstaklega hvattir til að koma þennan dag, enda yrði skemmtileg dagskrá, m.a. með Latabæ og Ólafi Arnalds.

Okkur leist þannig á að þetta væri góður dagur til að heimsækja sýninguna. Það er heilmikið fyrirtæki að fara á Expó, sérstaklega með tvö börn. Svæðið er risavaxið og talsvert ferðalag að komast að inngönguhliðunum. Mannmergðin er gríðarleg. Aðgangur á svæðið kostar auk þess 160 Yuan á mann og matur og þjónusta þar er ekki í ódýrari kantinum. En það væri ómögulegt að dvelja í Sjanghæ um stundarsakir og heimsækja ekki þessa gríðarmiklu sýningu, svo við slógum til og ákváðum að skella okkur þennan dag.

Þegar við komum loks inn á svæðið eftir miklar krókaleiðir gegnum miðasölur og vopnaleit fórum við beint á Evróputorgið. Þar var Latabæjarsýning í fullum gangi við nokkurn fögnuð dóttur minnar. En á meðan henni stóð fór að rigna, svo þegar sýninginn var búinn ákváðum við að drífa okkur að skoða íslenska skálann.

Þegar þangað kom urðum við hissa. Ólíkt hinum skálunum í kringum hann, þar sem þúsundir manna stóðu í röð til að komast inn, voru engar raðir við íslenska skálann. Þegar að var gáð var skýringin einföld. Á dyrunum voru límd upp skilti sem á stóð "Closed today." Alvöruþrungnir kínverskir verðir pössuðu uppá að enginn óviðkomandi slæddist inn.

Við vorum gáttuð. Þetta var þjóðardagur íslands og skálinn var lokaður! Hverskonar kynning væri það nú eiginlega?

Fyrir utan skálann hittum við mann með skírteini um hálsinn og íslenskan fána í hendinni sem tjáði okkur að, jú, skálinn væri lokaður í dag vegna "forsetaheimsóknar." Hann væri aðeins opinn "sérstökum gestum." Við gætum því miður ekki komið inn.

Glaðbeittar frúr með perlufestar spígsporuðu inn og út um hliðardyr. Íslensk fjölskylda með tvö börn í kerrum var ekki "sérstakir gestir."

Það var nefnilega það. Við höfðum verið sérstaklega hvött til að koma þennan dag og höfðum slegið til enda væri þetta besti dagurinn til þess ef við ætluðum að sjá Expó á annað borð. En þannig var það þá, að á degi þar sem "athygli almennings, sýningarhaldara og kínverskra fjölmiðla [var] því sérstaklega á íslenska skálanum" skv. fréttatilkynningu, þá var skálinn bara lokaður öllum almenningi.

Klukkan 15 var svo önnur Latabæjarsýning, sú sama og hin fyrri, sem við horfðum á fyrir dóttur okkar. Að því búnu fórum við að skoða skála Norðurlandaþjóðanna. Þær höfðu gert með sér samkomulag um það að borgarar þeirra hefðu forgang í skála hverrar annarar. Það kom sér vel fyrir okkur enda ekki nokkur von að standa marga klukkutíma í biðröð með barnakerrur. Við sáum því finnska skálann og þann sænska.

En ekki þann íslenska.

Klukkan 17 var svo komið að hinu atriðinu, tónleikum með Ólafi Arnalds á Evróputorginu, sem Erla hafði hlakkað til að sjá. En þegar við komum þangað var ekkert á seyði. Tveir jakkafataklæddir Íslendingar með skírteini um hálsinn sögðu okkur að tónleikunum hefði verið aflýst vegna rigningar. Þeir hefðu hins vegar verið fluttir inn í íslenska skálann, við gætum séð þá þar. Ég útskýrði fyrir mönnunum að við værum ekki "sérstakir gestir," aðeins venjulegir Íslendingar. "Já er það? En leiðinlegt."

Það hafði stytt upp tveimur tímum fyrr.

Þannig var hann þá, þessi þjóðardagur Íslands á Expó. Tvær háværar Latabæjarsýningar og lokaður skáli. Og hér og hvar á ferð voru hástemmdir íslenskir starfsmenn skálans og utanríkisþjónustunnar með flibba og skírteini um hálsinn, of uppteknir af Expó og sjálfum sér til að tala við fjögurra manna fjölskyldu frá Íslandi, hvað þá að bjóða henni inn í molakaffi.

Sem óbreyttur gestur á Expó get ég þannig vottað það, að ólíkt opinberum fréttatilkynningum um um hið gagnstæða var þetta næsta snautlegur þjóðardagur. Við okkur almúganum blasti ekkert annað en Latibær og lokaður skáli.

Styttum naglatímann

Hér er rétt ein færslan um nagladekk.

Í vetur ákváðu yfirvöld á Reykjavíkursvæðinu að stytta tíma götulýsingar. Þetta var að sögn gert í sparnaðarskyni. Eitthvað var tuðað um aukna slysahættu af þessum völdum í framhaldinu en ekki hefur heyrst meira um það.

Hvernig væri nú, að yfirvöld tækju sig nú til og styttu tíma nagladekkja. Strax í dag. Gefin yrði út tilkynning um að notkun nagladekkja væri óheimil eftir 1. apríl nema hugsanlega með undantekningum.

Reyndar er áhugavert að skoða þessa frétt frá árinu 2007. Skv henni var aðeins formsatriði að lokatími nagla yrði 1. apríl. En árið 2009 var hann enn hinn 15. Hvað gerðist?

Reyndar er það mín skoðun, sem og annara, að nagladekk séu löngu, löngu orðin óþörf í reykjavík enda eru hér götur auðar allt árið með örfárra vikna undantekningu. Það er löngu kominn tími til að endurskoða þetta kerfi gatnaslits, rykmengunar og hljóðmengunar. Kerfi óttans.

Fræsararnir farnir á stjá

Jæja.

Það gerði ofurlitla slyddu fyrir tveimur vikum. Það var eins og við manninn mælt að samstundis hlupu menn upp til handa og fóta að setja nagladekk undir bílana sína eins og þeir ættu lífið að leysa.

Sjálfsagt verður þetta núna eins og síðustu tuttugu ár: Það verða marauðar götur hér framyfir jól með einstaka slyddu og föl sem byrjar ekki fyrr en í desember. Þangað til keyrir svo hálfur bílaflotinn á fræsurunum á þurru malbikinu þyrlandi upp ryki og framleiðandi þennan ömurlega nagladekkjahvin sem margfaldar hávaðann af annars nógu háværri umferð. Jafnvel hægfara bíll hljómar eins og heill barnaskóli að bryðja Bismarkbrjóstsykur af áfergju.

Og allt er þetta svona til "vonar og vara" gert. Skyldu þessir góðborgarar ganga um parkettin hjá sér á rígnegldum golfskónum alla daga, svona ef hann skyldi alltíeinu gefa sig í eins og eina holu?

Hlutfallslegur stöðugleiki

Árið 1984 var komið hér á kvótakerfi. Kvóta var úthlutað m.a. skv. veiðireynslu og allir héldu áfram að veiða eins og ekkert hefði í skorist, með ýmsum takmörkunum þó. En árið 1992 var svo framsal aflaheimilda gefið frjálst og í framhaldi af því misstu heilu byggðalögin sinn kvóta og fiskveiðar lögðust af.

Evrópusambandið mun hafa starfað samkvæmt margumræddri reglu um "hlutfallslegan stöðugleika." Menn líta á þetta og segja: "Sko! Það er enginn að fara að taka þorskinn okkar." En hvenær sem er getur ES, þar sem við munum ráða litlu sem engu, breytt sinni fiskveiðistefnu, bæði í litlu og stóru, og við yrðum algerlega upp á náð þeirra ákvarðana komin. Nú þegar hefur verið gefið út að heildarenduskoðun hennar standi fyrir dyrum.

Að trúa á "hlutfallslegan stöðugleika" sem einhvers konar tryggingu fyrir framtíðina er jafn kjánalegt og að trúa á gott veður, hækkandi úrvalsvísitölu, eða óbreytanleika íslenska kvótakerfisins.

Útblástur

Í Reglugerð um gerð og búnað ökutækja nr. 822/2004 segir m.a. :

(5) Frá útblásturskerfi má ekki stafa ónauðsynlegur og óþægilegur hávaði. Óheimilt er að breyta

útblásturskerfi svo að það valdi auknum hávaða. Ekki má vera hægt að taka hljóðdeyfi úr sambandi í

akstri.

(9) Hljóðstyrkur frá bifreið má mestur vera 98 dB (A), miðað við kyrrstöðumælingu

Það er furðulegt í ljósi þessa (sem er tekið úr stoðriti með skoðunarhandbók ökutækja) að plebbum skuli líðast að setja hávaðasama skorsteina undir Súbarúana sína og aðrar plebbareiðar. Nógur er hávaðinn af umferðinni fyrir þó ekki sé verið að setja bílana í mútur líka.

Einnig segir um þung vélhjól:

(2) Hljóðstyrkur frá þungu bifhjóli sem skráð er 1. júlí 1990 eða síðar má mest vera 100 dB (A) við

kyrrstöðumælingu.

(3) Hljóðdeyfibúnaður fyrir útblástur telst vera fullnægjandi ef ákvæði EBE tilskipunar nr. 97/24 með

síðari breytingum eru uppfyllt. Takmörkun hljóðstyrks frá þungu bifhjóli telst vera fullnægjandi ef

viðkomandi ákvæði sömu tilskipana eru uppfyllt.

Ath, að evróputilskipunin virðist setja efri mörk hljóðstyrks við 80dB fyrir þung bifhjól, talsvert minna en leyft er fyrir ísland.

Engu að síður er alveg klárt að mikill fjöldi mótorhjóla hér standast ekki þessar kröfur og eru miklir friðarspillar, jafnvel þegar þeim er ekið hægt í gegnum íbúðarhverfi, og þá sérstaklega á kvöldin. Einkum virðist þetta eiga við um amerísk hjól, en víða í Bandaríkjunum munu gilda æði frjálslegar reglur um útbúnað mótorhjóla. Ég get vottað það að í Þýskalandi eru samsvarandi hjól mun hljóðlátari, enda þurfa framleiðendur og innflytjendur að tryggja að þau mæti gildandi stöðlum þar.

Fólk á heimtingu á þeirri lágmarkskurteisi að ökumenn búi ekki til óþarfa hávaða til að fullnægja einhverri innri þráhyggju. Einnig eigum við heimtingu á því að Umferðarstofa og skoðunarstöðvar framfylgi þeim reglur sem settar hafa verið til að vernda frið borgaranna fyrir hávaðaseggjum.

Hvað gera bændur?

Bónda nokkrum bregður í brún þegar hann heimtir fé af afrétti að hausti. Féð er allt grindhorað. Auk þess vantar 30% af lömbunum og ánum.

Þegar bóndinn fer að kanna málið sér hann að afrétturinn er illa staddur. Engin spretta hefur verið og snjór yfir öllu. Féð hefur semsagt drepist úr hor því afrétturinn hefur ekki getað staðið undir því.

Hvað gerir bóndinn nú?

a) Hann slátrar engu, heldur setur allt á vetur, enda er hjörðin greinilega í útrýmingarhættu.

b) Hann sker duglega niður og selur í sláturhús. Afrétturinn ber ekki svo stóra hjörð og hann verður að skera niður svo hann tapi ekki öðrum 30% næsta sumar.

Það er ekkert nýtt að nota líkinguna með bóndanum og ekki þarf að vera mikill búmaður til að geta sér til um rétt svar. Ástæða þessara bollalegginga er frétt á ruv þar sem talað er um slæmt ástand lundastofnsins í Vestmannaeyjum. Stofninn hefur minnkað um fjórðung á fjórum árum vegna aðstæðna í hafinu.

Það sem er merkilegt að forstjóri náttúrustofu suðurlands, sem væntanlega er náttúrufræðingur, skuli láta út úr sér þá dellu að veiðar úr stofninum væru rányrkja.

Það virðist vera auðvelt í dag að kenna manninum um allt sem miður fer í náttúrunni. Þess vegna dettur kannski engum í hug að efast um þessi orð mannsins, og að nauðsynlegt sé algert veiðibann á lunda næstu þrjú ár. Láta náttúruna njóta vafans, eins og vinsælt er að segja.

En náttúrufræðingurinn ætti að vita betur. Rányrkja er það þegar veiðar eru svo miklar að nýliðun stendur ekki undir dánartölu vegna veiða. Það er ekki rányrkja að létta undir í of stórum stofni svo hann falli ekki úr hor. Í Vestmanneyjum fellur lundinn úr hor og kemur ekki nýjum fuglum á legg. Veiði úr stofninum leggst ekki ofaná þessa dánartölu, heldur kemur í staðinn fyrir hana. Veiddur lundi veldur ekki ætisþrýstingi á kollega sína og léttir því afkomuskilyrði þeirra sem eftir eru.

Hafið kringum Vestmannaeyjar getur staðið undir ákveðnum fjölda Lunda. Stundum er sá fjöldi mikill, stundum lítill. Þegar aðstæður breytast, eins og nú, veldur það horfelli. Á meðan horfellir er, er stofninn ennþá of stór. Veiðar úr stofni sem enn er of stór eru því beinlínis til þess fallnar að koma honum aftur í jafnvægi við náttúruna. Sá fugl sem veiðist saltast auk þess í tunnur heimamanna en hverfur ekki hordauður í sæinn engum til gagns.

Við mennirnir eru bændur sem yrkjum landið og hafið. Við verðum að nota menntun okkar og hyggjuvit til að hámarka arð okkar af þeim gæðum af skynsömu viti, en ekki láta tilfinningasemi og ósjálfráð panikkviðbrögð byrja okkur sýn. Þetta er ekkert flókið.

Prófessor emeríta

Í hinum misáhugaverða þætti "Okkar á milli" í morgun heyrði ég í konu sem vildi láta kalla sig "prófessor emeríta" því það væri nauðsynlegt að beygja latínuna rétt.

Nú er ég ekki með latínupróf en veit þó að lýsingarorð í latínu beygjast með frumlaginu.  Þetta er því álíka rétt og að segja að hún væri "góð bílstjóri".

Það vill vefjast fyrir fólki að aðgreina líffræðilegt kyn frá málfræðilegu.  Fyrir nokkrum árum tapaði læknir nokkur í Þýskalandi máli sem hann höfðaði til að fá að nota titilinn "doktora".  Því var hafnað á þeim forsendum að "doktora" væri bull, latneska orðið "doktor" væri í karlkyni og ekkert við því að gera.

Í gær heyrði ég líka nærtækara dæmi úr íslenska nútímanum.  Þingmaður nokkur sagði eitthvað á þessa leið:  "Vil ég því spyrja hæstvirtan forsætisráðherra hvort hún hafi fengið slíkt bréf."  Maður fær aumingjahroll af að heyra svonalagað frá alþingi.

13. feb:  Sá í Mogganum að Ögmundur gerir sömu delluna:  "Forsætisráðherrann ætti að þekkja...  Hún ætti líka að vita..."  Þetta er ekki flókið.

Risalumma

Ésús minn!  Byrja nú hörmungarnar aftur.  Og allt á útlensku!  Eru engin takmörk fyrir því hvað er hægt að vera lummulegur?

Ríkisstjórnin segir af sér vegna bankahruns.

Þ.e.a.s. í Belgíu.  Ekki hér.

Hver á Hvað?

Ég veitti þessum tveimur fréttum athygli á internetinu á dögunum:

Íslendingur á forsíðu time og Bhutto á pening.

Hvorug fréttin fjallaði um það sem ég hélt.

Bindiskylda og lausafjárhlutfall

Í nýlegri færslu talaði ég um peningamargfaldarann og hvernig hann væri háður bindiskyldu.  Þetta var ekki alls kostar rétt hjá mér.  Erlendis er talað um "fractional reserve requirements" og var ég að leita að samsvarandi hugtaki hér heima.  Það sem við á er lausafjárhlutfall og seðlabankinn setur  reglur um lausafjárhlutfall lánastofnana.  Í 6. grein kemur fram að þetta hlutfall er 5% fyrir bundin innlán og 10% fyrir óbundin.  Þetta kemur heim og saman við þann peningamargfaldara sem kemur í ljós þegar efnahagsreikningur banka er skoðaður, eins og í síðustu færslu.

Bindiskylda er síðan annað, það er sú kvöð að taka hluta af þessu lausafé og eiga það bundið á reikningi hjá seðlabanka.  Sú upphæð er 2% af öllum innlánum skv. gildandi reglum.  Tilgangurinn með þessu ákvæði er m.a. að tryggja Seðlabanka aðgang að gjaldeyri, skv þessari grein frá Seðlabanka.

En fyrir utan bindiskylduna er megnið af lausafé bankanna einnig geymt sem innstæða hjá Seðlabankanum, enda nennir ekki einu sinni Kaupþing að kúldrast með 100 milljarða af daunillum pappírspeningum í kjallaranum hjá sér.

Hvernig virkar Kaupþing?

Eftir að hafa útskýrt hvernig hlutfallsbanki virkar, er vert að líta á alvöru banka.  Hér má nálgast 2. ársfjórðungsskýrslu Kaupþings árið 2008.  Á blaðsíðu 6 er efnahagsreikningur bankans.

Sjá má að bankinn hefur hlutafé upp á 424.206 milljónir, skuldar innstæður upp á 1.948.155 milljónir, á peninga og inneign hjá Seðlabankanum upp á 154.318 milljónir og skuldakröfur til viðskiptavina upp á 4.169.181 milljónir.

Hér er mikilvægast að sjá það að bankinn á innstæðuskuldbindingar, upp á tæpa 2000 milljarða sem hann gæti þurft að standa við hvenær sem er.  En hann á aðeins reiðufé uppá 154 milljarða.  Bankinn stundar því hlutfallsbankaviðskipti með hlutfallinu 0,079, eða peningamargfaldara upp á 12,6.

Það má einnig líta á þetta þannig að þessir 424 milljarðar af hlutafé hafi verið ávaxtaðir með beinum útlánum, en mismunurinn á innstæðum og reiðufé, eða um 1790 milljarðar séu peningar sem búnir voru til hjá bankanum.

Það er mikilvægt að athuga það að þetta eru alvöru peningar, 1790 milljarðar, sem bankinn bjó einfaldlega til og eru nú (um mitt ár 2008) í umferð í efnahagskerfinu.  Hann gerði það með því að búa til innstæðuupphæðir á móti skuldabréfum.  Hann veit að hann þarf aldrei nema hluta af þessum upphæðum til að standa við úttektir, millifærslur í aðra banka og svo framvegis.  Og það er einmitt þarna sem hin klassíska (í hagfræðilegum skilningi) verðbólga (e. inflation) verður til.

Við getum einnig skoðað eiginfjárhlutfall bankans.  Á þessum tímapunkti er það 438 milljarðar á móti heildareignum upp á 6.604 milljarða, eða rétt um 6,6%.  Það verður að teljast furðulágt, m.v. að eiginfjárhlutfall fjármálastofnana verður að vera a.m.k. 8 %.

Græða allir í ESB? #2

Eftir efnahagshrunið hefur Evrópuáróður samfylkingarinnar og þar með öll evrópuumræða verið á efnahagslegum nótum.  Það er tiltölulega þægilegt að telja fólki trú um að það eigi að ganga í ESB ef það trúir því að það skili sér beint í vasann.  En í áróðrinum felst að þetta sé gefið.  Sem það er alls ekki.

Í ESB er það nefnilega þannig að sumar þjóðir gefa, og aðrar þiggja.  Gott er að líta á þennan hlekk til að glöggva sig á því.

Sé listanum raðað eftir framlagi á höfðatölu má sjá Holland, Danmörku, Svíþjóð, Þýskaland og Bretland í fimm efstu sætunum, með framlag frá um 940 evrum á mann fyrir Bretland upp í um 1470 evrur fyrir Hollendinga.  Bretar sleppa raunar nokkuð vel því þeir sömdu á sínum tíma um sérstakan framlagsafslátt sem ESB reynir nú hvað mest það má að fá felldan niður.

Ísland er auðug þjóð að mannauði og náttúruauðlindum.  Hún hefur líka skipað sér í flokk með fremstu þjóðum heims hvað varðar þjóðarframleiðslu m.v. höfðatölu.  Skyldum við lenda meðal Svíþjóðar og Danmerkur, eða hjá Eistlandi og Grikklandi?

Ef Íslendingar nytu sömu kjara og Bretar næmu útgjöld um 300 milljónum evra á ári eða um 30 milljörðum króna.  Ath. aftur að þetta eru nettóútgjöld, þegar búið er að reikna með öllum þeim styrkjum og niðurgreiðslum sem svo mjög er horft til með vongóðu Evrópuauganu.  30 milljarðar af skattpeningum beint úr ríkiskassanum.  Á hverju ári.  Til eilífðarnóns.

Það er ekkert skrýtið að ESB lýsi sig sífellt tilbúnið til að afgreiða umsókn okkar með hraði, því við myndum leggja sambandinu til bæði fjárstreymi og þægilegan aðgang að auðlindum, og þá fyrst og fremst fiskimiðum.

Aðild að ESB hefur alltaf verið fyrst og fremst pólítískt hugsjónarmál Alþýðuflokks og síðar Samfylkingar.  Með því kynna hana sem einhvern efnahagslegan lukkupott er ekki aðeins verið að nýta sér heimatilbúið, og tímabundið, efnahagsböl á billegasta máta, heldur er beinlínis verið að skrökva að fólki.

Fyrir hverja er verðtryggingin?

Öll þekkjum við verðtrygginguna. Verðtryggð innlán tryggja sparifjáreigendur fyrir skakkaföllum vegna hækkunar á verðlagi, og verðtryggð útlán tryggja á sama hátt hagsmuni lánveitandans. Þegar verðtrygging útlána hefur verið gagnrýnd hefur einmitt oft verið bent á það að verðtryggingin tryggi á sama hátt hagsmuni sparifjáreigenda. Látið er að því liggja að það sé einhvers konar jafnvægi í þessu, verðtryggingin sé öllum til góða.
Í fyrri pistli hef ég vikið að því hvernig bankakerfið okkar virkar. Athugum nú að í eðli þeirra felst að útlán banka eru margföld á við innlánin, allt að fimmtíuföld miðað við 2% bindiskyldu. Því má vera ljóst að verðtryggingin tryggir margfalt hærri upphæðir í lánum en í sparifé nokkurn tíma.
Þess vegna er óhætt að segja að verðtrygging þjóni nær eingöngu hagsmunum bankanna. Það eru hinir öflugu fjármálastofnanir, bankarnir, sem starfa öruggar í skjóli verðtryggingar, ekki hinn almenni borgari.

Fyrir utan þá félagslegu ósanngirni sem í þessu felst má einnig vera ljóst að bankarnir hafa enga sérstaka ástæðu til að óttast verðbólgu, en það eru einmitt lánveitingar bankanna, peningaframleiðslan, sem er grunnorsök raunverulegar verðbólgu (E. inflation.)

En er einhver þörf á verðtryggingu fyrir banka? Rifjum upp hvernig útlán lítur út á efnahagsreikningi banka:

Eignir		Skuldir og eigið fé
Peningar:	1000kr	Innstæða Jóa:	1000kr
Skuldabréf:	4000kr	Innstæða Péturs:	4000kr
Samtals:	5000kr	Samtals:	5000kr

Nú skellur á verðbólga, 10%. Bundnar innstæður og langtímaútlán eru verðtryggð og hækka því:

Eignir		Skuldir og eigið fé
Peningar:	1000kr	Innstæða Jóa:	1100kr
Skuldabréf:	4400kr	Innstæða Péturs:	4000kr
		Eigið fé:	300kr
Samtals:	5400kr	Samtals:	5400kr

Með öðrum orðum: Bankinn hefur hagnast á verðbólgunni, sem nemur 300kr sem koma fram sem eigið fé! Enda var lánið jú búið til úr engu. Það hlýtur jú að teljast skrýtið, þegar maður leiðir hugann að því, að hækka einhverja skuld til bankans útfrá neysluvísitölu (mjólk og eggjum) þegar bankinn ætlar aldrei að kaupa neitt fyrir skuldina(allra síst mjólk og egg.) Það eru vextirnir sem bankinn ætlar að hagnast á.

Ef vel er að gáð má sjá að bankinn virðist ekki uppfylla bindiskylduna upp á 20%.  Það vantar 20kr í peningum í eignir bankans.  En það er auðvelt að fjármagna það með útgáfu skuldabréfs, sérstaklega þegar eigið fé hefur aukist.  Auk þess er oft sagt að bindiskylda eigi aðeins við um óbundin útlán, innstæður sem hægt er að vitja hvenær sem er.  Innstæðan sem hækkaði gerði það í okkar dæmi af því við skilgreindum hana sem bundna, en sé hún það, er vafasamt hvort ákvæði um bindiskyldu eigi við um hana.

Ef aðeins innlánið væri verðtryggt má auðveldlega sjá að bankinn hafi tapað 100kr og hefði nú neikvætt eigið fé upp á 100kr. En ef hvorugu hefði verið breytt hefði ekkert gerst. Efnahagsreikningurinn hefði staðið í stað.

Bankinn okkar átti ekkert eigið fé fyrir en ef svo hefði verið, hefðu þessar 300kr lagst ofan á það. Verðtrygging stuðlar því að hækkun eigin fjár í verðbólgu. Það má því kannski segja að hún verðtryggi eignir bankans.

Með öðrum orðum. Verðtrygging er leið bankans til að tryggja að eignir eigenda bankanna rýrni ekki á verðbólgutímum. Hlutabréf í bönkum eru þannig að einhverju leyti verðtryggð, en það hlýtur að teljast nýjung á hlutabréfamarkaði.

Færeyjar, Grænland og ESB

Það kom mér á óvart um daginn að heyra sagt frá því í útvarpi að Færeyjar, þótt þær séu hluti af danska konungsríkinu, tilheyra ekki ESB. Það er sérstaklega kveðið á um það í Rómarsáttmálunum báðum. Færeyingar vildu ekki fylgja Dönum þangað inn árið 1973 og knúðu sérstaklega á um það.
Grænlendingar sögðu sig líka úr EB árið 1995 til að forða fiskimiðunum sínum undan ásókn þaðan.
Auðvitað liggur þetta í augum uppi ef að er gáð og hefði ekki átt að koma mér á óvart. Það heyrist t.d. ekki mikið af veiðum spænskra togara á Grænlands- eða Færeyjamiðum. En það er merkilegt í Evrópuumræðunni hér heima að sjaldan er minnst á þetta. Eða það að þessar þjóðir hafa engan áhuga á að ganga í ESB.
Og nú eru Færeyingar eina þjóðin sem er okkur aflögufær svo einhverju nemi.

Hvernig virkar banki?

Þetta kann að hljóma sem undarleg spurning, en staðreyndin er sú að fæstir leikmenn átta sig á því. Almennt telur fólk að bankar láni út aftur í formi útlána það sem þeir fá lánað hjá fólki á formi innlána og græði á vaxtamuninum. Svo koma þarna inn tölur á borð við bindiskyldu og eiginfjárhlutfall. En það er flóknara og í raun lymskulegra en svo.

Ég ætla hér í sem stystu og einföldustu máli að skýra hvernig hlutfallsbanki (E. fractional reserve bank) virkar.

Til skýringar skulum við gefa okkur að ég stofni nýjan viðskiptabanka, Stuðbankann. Sama dag og ég opna kemur Óli inn af götunni og leggur inn 1000kr í seðlum. Nú lítur efnahagsreikningur bankans svona út:

Eignir		Skuldir og eigið fé
Peningar:	1000kr	Innstæður:	1000kr
Samtals:	1000kr	Samtals:	1000kr

Gefum okkur að það sé kveðið á um 20% bindiskyldu í lögum. Það þýðir að eignir í peningum (lausafé) meigi ekki fara undir 20% af útlánum bankans. Þetta gerir bankanum kleift að stofna til 4000 króna í útlánum, sem hann og gerir með því að lána Pétri 4000kr:

Eignir		Skuldir og eigið fé
Peningar:	1000kr	Innstæður:	5000kr
Skuldabréf:	4000kr
Samtals:	5000kr	Samtals:	5000kr

Ath að eignir í peningum eru 1000 á móti 5000 í skuldbindingum á formi innstæðna, eða 20%.

Hvað hefur gerst? Jú, í staðinn fyrir þessar 1000kr sem Óli átti, hafa Óli og Pétur nú 5000kr umleikis til að ráðstafa. Það merkilega hefur gerst að við þessi viðskipti hafa orðið til peningar úr lausu lofti. Margföldunin er andhverfan af þessum 20% eða 5. Þetta er kallað peningamargfaldari.

Það er rétt að ítreka aftur hvað gerðist hér:  Pétur skrifaði upp á skuldabréf við bankann upp á 4000kr, og bankinn bætti 4000kr við tékkareikning hans.  Þessar 4000kr voru ekki teknar úr neinum sjóði, þær voru einfaldlega búnar til á reikningnum.

Athugið að bankinn er í raun gjaldþrota í þeim skilningi að ef bæði Óli eða Pétur vilja taka út (í peningum) meira en þessi 1000 sem bankinn á í sjóði, getur hann ekki orðið við því. Það eru hins vegar til eignir fyrir skuldunum! (kannast einhver við þau hljóð?) Efnahagsreikningurinn stemmir. Það eina sem bankinn þarf að gera er að innkalla lánið til Péturs. En það getur tekið tíma.

Ofangreint er nokkur einföldun. Þar er t.d. ekki minnst á eigin fé og skorður á því. Við nefnum ekki vaxtagreiðslur og ekki er minnst á hinar upprunalegu 1000kr, hvaðan komu þær? En eftir standa þó hin dularfullu sannindi að þegar peningar eru lagðir inná banka þá verða til nýjir peningar í hagkerfinu, þökk sé hlutfallsbankakerfinu.

Stundum er ofangreind peningamarföldun útskýrð með því að 20% af innlögðum peningum sé haldið eftir og restin lánuð út aftur (í peningum), til þess eins að vera lögð inn aftur og svo koll af kolli.  Á endanu fæst sama niðurstaða og með því einfaldlega að nota inneign á tékkareikningi.  Enginn banki afgreiðir lán í seðlum.

Við skulum einnig athuga það að raunveruleg bindiskylda er 2% í dag. Þetta gerir margföldun uppá 50. Það þýðir að ef ég legg 1000kr af nýstraujuðum seðlabankapeningum inn í landsbankann í dag, getur hann lánað 49000 krónur einhverjum öðrum á morgun með því að galdra þá inn á tékkareikning viðkomandi.

Af öllu þessu má sjá að hefðbundnir viðskiptabankar hagnast ekki aðeins á prósentumun inn- og útlána, heldur verður að margfalda hann með peningamargfaldaranum, svokallaða. Bankarnir innheimta vexti af 50 sinnum hærri útlánum heldur en þeim innlánum sem þeir þurfa að greiða vexti af. Önnur afleiðing er sú að nær allir peningar í umferð eiga uppruna sinn í viðskiptabönkunum í formi skulda.

Ég mun svo reyna að drepa á fleiri merkilegum afleiðingum þessa skrýtna gullgerðarkerfis sem við búum við í síðari færslum, svo sem þenslu, vexti og verðbólgu, og hlutverk Seðlabankans.

Heimildir m.a.: Murray Rothbard: The Mystery of Banking, "Peningar, bankar og verðbólga", Greining Kaupþings 2004, "Fractional-reserve banking" af Wikipedíu

Um viðvaranir seðlabanka

Eftir ræðu Davíðs á morgunfundinum um daginn tönnlast menn á því í sífellu að alls ekki hafi verið varað við neinum vanda í síðustu skýrslu bankans um fjármálastöðugleika. Þó ég sé enginn sérlegur aðdáandi Davíðs Oddssonar finnst mér þetta skrýtið því hann skýrir þetta einmitt í ræðunni:

Óhugsandi er auðvitað að nokkur seðlabanki, hversu órólegur sem hann væri um fjárhagslegt umhverfi sitt, myndi nokkru sinni segja í slíkri skýrslu að öll tákn bentu til að bankar í hans landi, einstakir, jafnvel margir, svo ég tali ekki um allir, stefndu innan skamms eða rakleiðis í þrot. Slíkir spádómar gætu nefnilega ræst fyrir sinn eigin tilverknað. Spáin yrði sem sagt gerandinn í málinu. Stöðugleikaskýrslur verða því að taka mið af slíku og lesendur þurfa að lesa þær með þetta í huga.

Hversu óþægilegt sem þetta kann að hljóma er þetta því miður laukrétt. Við það markaðshagkerfi sem við búum við má aldrei segja vondar fréttir því þá er viðbúið við að allt fari á hvolf. Hann heldur áfram:

Yfirskrift síðustu skýrslu Seðlabanka Íslands um fjármálalegan stöðugleika sem birt var í maí sl. var á þessa leið: „Ríkjandi aðstæður reyna á viðnámsþrótt bankanna.“ Ef þið hafið í huga það sem áðan var sagt um hvað seðlabankar geta í raun leyft sér að segja opinberlega, þá ber þessi yfirskrift með sér og er ljós öllum sem læsir eru á svona efni, að Seðlabanki Íslands hafði áhyggjur af stöðu og þróun íslenska bankakerfisins þegar þessi skýrsla kom út.

Seðlabankinn varaði almenna borgara ekki við. Hann varaði þá við sem kunna að lesa slíkar skýrslur. Og ef marka má Davíð þá varaði hann einnig stjórnvöld og bankana við. En hann hrópaði ekki til pöpulsins: "Bankarnir gætu hrunið" því þá hefðu þeir örugglega gert það.

Lánið

Getur einhver sagt mér til hvers við þurfum eiginlega þetta IMF lán?

Ef tilgangurinn er sá að fjármagna fleytingu krónunnar, þá bendi ég á að krónan var fyrst sett á flot 2001, um svipað leyti og öll geðveikin fór af stað. Er virkilega þörf á því að endurtaka sömu vitleysuna aftur, og skuldsetja okkur upp í topp í útlöndum í þokkabót?

Gleymum því ekki að gegndarlaus lántaka einstaklinga, fyrirtækja og banka er rót vandans. Er ekki mál að linni?